رابطه اختیار انسان و اصل علیت

آنچه که علیت را هویت می بخشد و بدان اقتدار و مشروعیت می دهد یا حتی زورمندیه شناختی فرا می دهد – اعطا می کند- تا آن – چونان یک مقوله جدی – هم باشد ، هم به حساب آورده شود و هم احساس شود ، به گونه ای که ما نتوانیم آن را به کلی انکار کنیم یا دست کم بر روی اینکه آن ماهیتی ذهنی یا عینی دارد شک وارد کنیم خود علیت و دامنه و بُرد گسترده آن بوده و هست . این را هم کانت و هم ملاصدرا متوجه شده و آگاهانه یا ناآگاهانه نبز آن را در کار آورده اند.                                                                                                                                                                                                                                                                                                                          

                                                                                                                                                                                                                                                                                  

 

به بیان هراکلیتوسی هم کانت و هم ملاصدرا – هر دوی ایشان – به لوگوس گوش فرا-داده اند که توانسته اند آهنگ آن را به گوش جان خویش بشنوند، اما ناخودآگاهانه آن را در چارچوب های مورد پسند زمانه خود در آورده اند به طوری که زمانی ایشان درباره مفهوم های بُنیک و بُن مایه های اندیشش خود دارند سخن می گویند باید گفت همانند “دازاین” به کلی در جای دیگری هستند.
درباره ملاصدرا نمی توان گفت که این فرآیند ناخودآگاهانه پیموده شده است . چرا که او ضمن بر شمردن آرای عرف به زبان عرف ، منظور اصلی خود را در لایه هایی در گنجانده که از چشم نامحرمان به هر ترفندی دور داشته باشد. همین روش کانت نیز بوده است و گواه آن دوازده سال اندیشیدن دربارۀ فلسفه اش و از کار درآوردن مفهومی چونان آزادی است. و این می رساند که ایشان چرا سالیان طولانی را دربارۀ فلسفۀ خود و پاره های آن می اندیشیده اند. به همین جهت است که امروز دیگر کسی خود را پشت دیواره هایی که امثال شهرستانی و غزالی در این سوی ساخته اند و شوراهای دینی در غرب نادانسته برای کانت درست کرده اند محبوس نمی کند و این فرایند جریان یافته است. تنها کسانی را به ساحت ایشان راه است که توانسته باشند بر روی نالیچۀ ملاصدرا و یا بر سر میز کانت، در کنار دستشان نشسته باشند. برای نمونه، اشاره می شود به نقشی که او در امروز ِزندگی انسان مسلمان (شیعه و در واکنش با آن انسان مسلمان غیر شیعی، به ویژه در جهان بغرنج و پر تلاطم کنونی با پیچیدگی هایش) دارد.
راه بردن به ساحت ایشان به راستی کار هر کسی نبوده و نیز نیست؛ حتی اگر او دانشور دوران بوده باشد. این هر دو ، راه به سرچشمه های این دو معنا به ویژه بنیادهای علّیّت و اختیار نبرده، یا نشانه ای از آن ها به آیندگان خود که یکی شان ما باشیم نداده ا ند، هر چند کسانی همانند نیچه به جایه گاه زرتشت یا ابرمرد نیز رسیدند. همچنین این چنین نباید پنداشت که همه چیز ناخودآگاهانه و بنابراین بیرون از خواست و ارادۀ ایشان صورت می پذیرفته است؛ بلکه باید گفت اگر هم در آغاز این چنین بوده باشد، اما پس از گذشت اندک زمانی حتی در قلمروی نیمه خوداگاهی نیز نمی ماند و فلسفنده آگاهانه و از ته دل حتی به همدلانش خواهد گفت پس از خودش که این گونه بودن در بی خیالی از خواب کهکی دیدن شبانه یا بدتر از آن خواب روزانه خیلی بهتر است، حتی اگر خواب بیننده مابعدالطبیعه بالمعنی الاعم را که ابن سینا در الهیات شفا بیان کرده و هایدگر بار دیگر آن را بارور ساخته است فهمیده و اهمیت آن را درک کرده و درخشش آن را در آینده به عینه دیده باشد.

دانلود و مشاهده نسخه اصلی